• ورود / ثبت نام
  • 02122653921

 

هنر قلم زنی

قلم زنی یکی از رشته‌های هنرهای سنتی ایران است که در دسته بندی، در رده هنرهای صناعی و در گروه فلزکاری قرار دارد. قلم زنی عبارت است از تزیین و کندن نقوش بر روی اشیای فلزی به ویژه مس، طلا، نقره، برنج به وسیله قلم با ضربه چکش. نمونه‌ای از هنر قلم زنی استان مرکزی یک بادیاب مسی بود که در ورودی سازمان مالکیت‌های معنوی سازمان جهانی مالکیت فکری در سوئیس قرار دارد.
 
پیشینه قلم زنی
 پیشینه قلم زنی به زمان سکاها یا سیت‌ها نسبت داده می‌شود که نژاد آریایی داشتند. از آثار مهم به دست آمده در هزاره اول، جام طلای حسنلو است که در ۱۳۳۶ کشف شد و دارای نقوش برجسته چون خدایان سوار بر گردونه یا ارابه ‌است. همچنین، جام‌های طلای مارلیک از آثار قلم زنی این دوره می¬باشد. آثار قلم زنی اندکی از دوره مادها که در سده هفتم ق.م در شمال ایران روی کار آمدند، به یادگار مانده‌است. اشیای به دست آمده از آذربایجان حاکی از آن است که از نفوذ سکاها به تدریج کاسته شده و سبک مادها در این زمان جای آن را گرفته‌است. با تشکیل حکومت هخامنشی، هنر قلم زنی تحوّل یافت و بر روزگار پس از خود تأثیر گذاشت. دوره هخامنشی اوج هنر فلزکاری در زمینه‌های ریخته‌گری، چکش‌کاری، ترصیع و... است؛ چرا که آنها به ¬تصويرگري حيوانات، سربازها واسطوره¬ها در قلم زني عقيده داشتند. ولی به دلیل حمله اسکندر و آتش زدن تخت جمشید آثار بسیاری نابود شد و به دستوراو گداخته و به سکه تبدیل شد. از جمله اشیاء شناخته شده در دوره هخامنشی، دو لوح سیمین به وزن ۴ کیلوگرم و زرّین به وزن ۵ کیلوگرم است که در موزه ملّی ایران نگهداری می‌شود. زمان ساسانیان در سال ۲۲۴ تا ۶۵۰ میلادی، به دلیل گسترش بازرگانی میان ایران، یونان و روم، هنرهای ایرانی از هنر یونانی و رومی تأثیر گرفت. ساخت اشیاء در این دوره، به سه طریق چکش¬کاری بر ورق سرد، ریختگی و ساخت ظروف آستردار از ورق، و تراش با چرخ انجام می¬شد. مرسوم ترين ظروف اين دوره سيني بود. ساسانيان تصاوير شكار و مراسم پادشاهان مثل مراسم هديه دادن را قلم مي زدند.
 
 هنر قلم زنی در دوره اسلامی
 در سده‌های آغازین اسلامی، اعراب، هنر قلم زنی دوره ساسانی را مورد تقلید قرار داده و در سده‌های بعد در اثر علاقهٔ هنرمندان ایرانی به مذهب و گرایش آنان به اسلام، با تأثیرپذیری از باورهای اسلام، در آفرینش آثار فلزی کشیدند و کم‌کم نقوش طرح‌های بومی و اسطوره‌ای ایرانی جای خود را به خطوط کوفی و آیات و احادیث داد. سلجوقیان در اوایل سدهٔ پنجم قمری از ترکستان به ماوراءالنّهر آمدند و سکونت گزیدند و سپس خراسان را متصرّف شدند.
در دوره سلجوقیان، هنر قلم زنی همچون سایر رشته‌های هنری حمایت شد و گسترش چشم گیری یافت. ایجاد نقوش گیس‌باف شامل نوارهایی در تزئینات ظروف به شیوه و سبک بسیار زیبا متداول شد. در این دوران، ترصیع فلزات به صورت مفتول‌های طلا، مس و نقره و یا ترصیع ظروف مفرغی با مفتول مس رایج شد. از کارهای بسیار زیبا در این دوره، مشبک کاری روی فلز است. ظروف سلجوقيان عمدتاً دو خصوصيت داشت: يكي خوشنويسي خطوط و ديگري استفاده از خط كوفي در قلم زني.
ترصیع در نشاندن ظروف در دوره مغول و تیموری، به تقلید از دورهٔ سلجوقی تداوم یافت. استفاده از هنر خوشنویسی در قلم زنی به وفور گسترش یافت و ظروف زیادی از این گونه ساخته و تزئین شد. با حمله تیمور به ایران در سال ۷۷۱ق، هرات دوباره رونق هنری خود را بازیافت و بزرگ‌ترین مرکز هنری آن روز شد. هنر قلم زنی در این شهر بسیار درخشید. از جمله ظروف سنگاب گور امیرتیمور در سمرقند است که اکنون در موزه آرمیتاژ نگهداری می‌شود. سنگاب‌هایی نیز از سده هشتم در مسجد جامع هرات و در موزه آستان قدس رضوی موجود است.
نقره‌کوبی روی فلزات، در دوره صفوی به اوج شکوفایی و کمال خود رسید. دراين دوره، انواع تنگ ها و كاسه هاي قلم زني شده مرسوم شده بود و از جمله ابداعات قلم زني در اين دوره می¬توان به كاسه ي چهل كليد و طبل باز شكاري اشاره كرد. كاسه ي چهل كليد به خاطر خرافاتي بودن شاهان دوره ي صفويه و اعتقادات آنها، به رمل و اسطرالوب مرسوم شده بود به گونه اي كه حتي شاه عبا س بزرگ بدون اجازه گرفتن از منجمان و غيب گويان و ساحران تصميم نمي گرفت. در دوره ي صفويه، تذهيب به خصوص استفاده از اسليمي مرسوم شده بود و همچنين در اين دوره از خط نستعليق و ثلث در كارهاي قلم زني استفاده مي شد.
 
 تاریخچه هنر قلم زنی روی چرم
 مرور آثار، علائم، نوشته ها و کتیبه¬های دوران گذشته تاریخ ایران و نقوشی که در آثار باستانی دیده می¬شود، نشان دهنده این است که ایرانیان قدیم از چرم برای کفش و افزارهای جنبی و لوازم دیگر استفاده می¬کردند. از ابتدای قرن چهارم تا قرن نهم و دهم، فصل نوینی در هنر کتاب سازی گشوده شد و چند نوع جلد تزئینی ابداع گردید که اهم آنها جلدهای سوخت یا (سوخته) و معرق بوده است. در روش ساخت جلد سوخت نقوش گل و مرغ یا تصاویر حیوانات را با طلا و نقره می¬پوشانند و نقوش را بصورت برجسته با همان رنگ اصلی چرم بیرون می¬آورند. در زمان¬های دور، هنر نوشتن روی چرم وجود داشته است و شاید نتوان بطور دقیق قدمت این رشته را بیان کرد. روزگاری که هنوز کاغذ در اختیار انسان نبوده، افرادی بودند که مطالب را روی چرم می¬نگاشتند و به نسل¬های بعد به یادگار می¬گذاشتند. نمونه بارز آن، آیات قرآنی است که در صدر اسلام جهت ماندگاری بیشتر بر روی چرم نوشته شده است؛ لذا می¬توان گفت که هنر قلم زنی روی چرم یکی از قدیمی¬ترین و جذاب¬ترین رشته از رشته¬های صنایع دستی اصفهان بوده که متأسفانه به دلایلی به مرور زمان منسوخ و از بین رفته است.
اهمیت تولیدات چرمی در بین صنایع دستی اصفهان تا حدودی مربوط به ساختمان فیزیکی آن می¬باشد؛ زیرا چرم ماده ای است که در طی جریان دباغی می¬توان آن را مانند مخمل، نرم کرد و یا با حرارت شدید فرم¬های گوناگون به آن داد.
چرم به دلیل قابلیت و خصوصیات آن، با تکنیک¬های متعددی کار می¬شود از جمله:

۱- قالب گیری
2بافت و دوخت
3- حکاکی و قلم زنی روی چرم
4- نقاشی روی چرم
5- سوخت و معرق چوب
6- گلدوزی روی چرم
7- باتیک روی چرم


حکاکی روی چرم از نظر اصول کار و تکنیک، تشابه زیادی به قلم زنی روی فلز دارد. این تکنیک شاید در خارج از کشور رواج بیشتری داشته باشد اما سابقه تاریخی آن بر روی جلدهای ایرانی کاملاً مشهود است. برجستگی ها و فرورفتگی¬های منقوش روی چرم به وسیله قلم¬های فولادی بر روی آن حک می¬شود.
 
مراحل آماده سازی چرم
آماده سازی چرم شامل خیساندن و مرحله شستشو در حوضچه¬های مخصوص، مرحله مو زدایی یا آهک زنی، مرحله آهک زدایی، مرحله لش زدایی، تمیز کردن رخ پوست، مرحله آنزیم دادن، دباغی کردن، آبگیری، تراش، ورقه کردن، جور کردن و قلم زنی(اصفهان) روی چرم می¬باشد.
 
انواع سبک های قلم زنی
1. برجسته کاری:
این نوع قلم زنی در اصفهان به جنده کاری معروف است که ابتدا پشت کار را قیر کرده، سپس طرح را روی کار کاربن می¬کنیم و با استفاده از قلم نیم بر طرح را تثبیت می¬نماییم. پس از تثبیت طرح، قیر را از پشت کار خارج کرده و این بار سطح پردازش شده را قیر می¬کنیم و توسط قلم¬های جنده کاری که عبارتند از: قوشه، کف رو، کف تخت و غیره ظرف را برجسته می¬کنیم. خطوط نیم بر شده در پشت کار راهنمای عمل قلم زنی می¬باشد. پس از اینکه عمل برجسته کاری صورت گرفت، مجدداً قیر را به سمت اولیه گردانده و در این مرحله روسازی و زمینه کردن کار انجام می¬پذیرد.
2. نیمه برجسته کاری:
در این قلم زنی به جای استفاده از قلم¬های برجسته کاری از قلم¬های معمولی استفاده می¬کنیم و به جای اینکه کار را از پشت برجسته کنیم، از طرف مقابل آنقدر زمینه را پائین می¬بریم که سطح پردازش شده نمایان شود.
3. ریزه قلم زنی:
 در این روش، کار پس از قیر شدن طراحی شده و سپس نیم بر و رو سازی و زمینه می¬گردد که دارای برجستگی نمی¬باشد و بیشتر از طرح¬های گل و مرغ اسلیمی و ... استفاده می¬گردد.
4. حکاکی:
در این روش کار به جای استفاده از چند قلم تنها از یک قلم استفاده شده و این قلم، عمل قلم زنی را انجام می¬دهد. در واقع در این نوع قلم زنی توسط قلم تیزی گوشت فلز کنده می¬شود.
5. مشبک کاری:
 در این روش به جای اینکه در ریزه قلم زنی زمینه بزنیم یا در برجسته کاری زمینه را بخوابانیم، زمینه را از سطح فلز جدا می¬کنیم. از این روش معمولاً در قدیم در ساخت و سازهای چراغ¬های فانوسی و محل هایی که قرار است از آنها آب عبور کند استفاده می¬شد.
 
 قیر کاری
 جهت قیر کردن اول می¬بایست قیر را عیار کرد.
  
طریقه عیار کردن قیر:

 جهت عیار کردن قیر می¬بایست قیر سفت را که تهیه نموده اید، در ظرفی قرار داده و آن را روی مشعل گذاشته تا آب گردد؛ سپس مقداری گچ را به نسبت مورد نیاز به آن اضافه می¬کنیم و مقدار کمی از آن را در یک ظرف آب سرد جهت امتحان می¬ریزید. پس از سرد شدن قیر در آب آن را برداشته و خم می¬کنید. قیر درست شده باید حالت انعطاف داشته باشد. بعد از عیار کردن قیر نحوه قیر کردن در کارهای مختلف متفاوت است؛ مثلاً اگر بخواهیم یک ورق مس را قیر نماییم، می¬بایست ورق را گذاشته و اطراف آن را توسط نوار¬های کارتنی و یا وسایلی مانند تکه¬های چوب و ... محصور نکنیم.
سپس قیر آب شده را روی آنها ریخته و برای اینکه ورق در هنگام کار از حالت خود خارج نشود، پشت قیر را چوب گذاشته و گذاشته تا سرد شود.
سبک تبریز و سبک اصفهان از دو سبک اصلی در قلم زنی ایران است. در سبک تبریز، برای حرکت قلم و انجام قلم زنی از حرکت و فشار مچ دست استفاده می‌شود و در سبک اصفهان از ضربات چکش. به همن سبب قلم تبریز صاف و کم عمق است ولی قلم اصفهان عمق‌تر می‌باشد.
 
 قلم قلم زنی: 
قلم ها از جنس خشکه می¬باشد که در اندازهای مورد نیاز کشیده می¬شوند و نوک آنها توسط قلم زن ساخته می¬شود. سپس آنها را آب داده و جلا می¬نمایند تا آماده استفاده گردد.
 
طریقه آب دادن قلم:
 پس از ساخته شدن قلم آن را به وسیله مشعل حرارت می¬دهیم تا جایی که نوک قلم سرخ گردد. سپس تنها نوک قلم را سه مرتبه و هر مرتبه 3 ثانیه درون آب زده و بعد آن را کاملاً درون آب می¬اندازیم. باید توجه داشته باشیم که تنها نوک قلم را باید درون آب فرو ببریم، در غیر این صورت از همان نقطه شکننده می¬شود.
 
 طریقه جلا دادن قلم ها:
  برای جلا دادن قلم ها در صورت داشتن سنگ جلای رومی می¬توان نوک قلم را سنگ کشیده تا کاملاً سیقلی گردد؛ اما با توجه به اینکه سنگ رومی در بازار کمیاب می¬باشد، می¬توان از پماد جلاسنج استفاده نمود. به این طریق که مقداری از جلاسنج را روی پارچه برزنتی و یا پارچه لی ریخته و نوک قلم را روی آن می¬کشیم تا حدی که نوک قلم کاملا سیقلی گردد.
 
 تعدادی از قلم های مورد استفاده در هنر قلم زنی و موارد  استفاده آنها:
قلم سایه، قلم جنس، قلم قطر، قلم کاربرد نیم بر، نیمبر بزرگ و کوچک سایز فولاد آب کاری حدود 5 تا 6 میلی متر برای تثبیت طرح روی کار، تیز بر کوچک و بزرگ سایز فولاد آب کاری حدود 5 تا 6 میلی متر برای بریدن و مشبک کاری، قلم پرداز کوچک و بزرگ سایز فولاد آب کاری حدود 5 تا 6 میلی متر جهت روسازی کار، قلم ناخونی کوچک و بزرگ سایز فولاد آب کاری حدود 5 تا 6 میلی متر جهت روسازی کار، قلم گرسم در شکلها و اندازه¬های متفاوت فولاد آب کاری حدود 5 تا 6 میلی متر جهت مات نمودن زمینه، قلم کاس در شکلها و اندازه¬های متفاوت فولاد آب کاری حدود 5 تا 6 میلی متر جهت تخت کردن زمینه و صیقلی کردن، سمبه کوچک و بزرگ سایز فولاد آب کاری حدود 5 تا 6 میلی متر جهت نشانه گذاری روی کار. هر چه ابعاد كار گسترده تر شود، اندازه قلم بزرگتر مي شود.
 
 دوده کردن: 
 وسایل دوده کردن کار:
تینر، روغن جلا، فرچه، دوده ( صنعتی یا طبیعی )
 
طریقه دوده کردن:
ابتدا مقدار کمی از تینر را به روغن جلا اضافه می¬کنیم تا یک محلول رقیق به دست آید. با استفاده از فرچه، این محلول را روی سطح پردازش شده جا می¬دهیم. پس از اینکه تمام شیارها و برجسته ها حاوی این محلول شد، به نسبت مورد نیاز، دوده روی کار می¬پاشیم و توسط فرچه دوده را بین نواحی مختلف کار پخش کرده تا اینکه دوده کاملاً بین شیارهای کار را گرفته و آنجا را سیاه نماید.

وسایل مورد نیاز در قلم زنی: 
کنده، پرگار، چکش پلاستیکی و فلزی، خط کش، قیچی آهن بر، سوهان، پوس آب.
  
روش کار قلم زنی:
 امروزه برای قلم زنی نخست داخل یا زیر ظرف یا سینی مورد نظر را که معمولاً از جنس نقره یا طلا است، از محلول قیر و گچ پر می‌کنند تا سروصدای قلم کمتر به گوش برسد و همچنین مانع از سوراخ شدن ظرف در حین کار شود. سپس نقش مورد نظر را روی ظرف رسم کرده و قلم مناسب را انتخاب کرده و روی سطح ظرف قرار می‌دهند و با چکش بر انتهای قلم می‌کوبند تا شیارها و نقش‌ها با تغییر شدت ضربه روی ظرف ایجاد شوند. پس از ایجاد نقش‌ها، قیر را جدا می‌کنند و روی شیارها گرده زغال می‌ریزند و روی ظرف را با روغن جلای سیاه می‌پوشانند. به این ترتیب نقش‌های قلم‌زده شده به شکل خط‌هایی تیره و مشخص دیده می‌شود.
 

 
کلیه حقوق این وب سایت متعلق به شبکه توزیع آرتان می‌باشد.

لطفا چند لحظه صبر کنید

پیام

پیام

پیام

پیام

Top